Vittorio Emanuele II

De realisatie van het monument

In 1880, twee jaar na het overlijden van Victor Emanuel II, besliste het Italiaanse parlement op voorstel van de regering om een monument op te richten voor deze eerste koning van het pas eengemaakte Italië. Het is nooit de bedoeling geweest om het als grafmonument te bestemmen, aangezien deze koning reeds in 1878 was bijgezet in het Romeinse Pantheon, waar zijn monumentale graf zich nog steeds bevindt.

Voor het ontwerpen van het monument werd een internationale wedstrijd werd uitgeschreven, waarbij het uitzicht en zelfs de locatie in Rome vrij werden gelaten. Uit de 293 ingediende projecten werd dat van de Fransman Henri-Paul Nénot in 1882 als winnaar geselecteerd, maar zijn project werd niet gerealiseerd. Daarop werd een tweede wedstrijd uitgeschreven waaraan enkel Italianen mochten deelnemen. Nu werd bepaald dat het monument zou worden opgericht op de noordelijke flank van de Capitoolheuvel zodat het zou aanleunen bij de belangrijkste locaties uit de eeuwenoude geschiedenis van Rome, en dat het ontwerp moest bestaan uit een colonnade, grote trappartijen en een standbeeld van Victor Emanuel II. Uit de 98 inzendingen werd in 1884 het project van de architect Giuseppe Sacconi geselecteerd, en onder zijn leiding vingen de werken aan in 1885. Na het overlijden van Sacconi in 1905 werd de bouw verdergezet onder de leiding van de architecten Gaetano Koch, Manfredo Manfredi en Pio Piacentini. Aan de decoratie van het monument hebben de belangrijkste Italiaanse kunstenaars van einde 19e - begin 20e eeuw meegewerkt.

Als gevolg van technische en economische problemen sleepten de werkzaamheden lang aan. Op 4 juni 1911 werd het monument ingehuldigd, als hoogtepunt van de internationale tentoonstelling ter ere van de vijftigste verjaardag van de eenmaking van Italië. Toch was het op dat ogenblik nog lang niet afgewerkt: zo werd het graf van de Onbekende Soldaat in 1921 geïntegreerd in het Altaar van het Vaderland, en werden de vierspannen pas tussen 1925 en 1927 op de propyleeën geplaatst, en nadien moesten de decoratie en het interieur nog verder worden afgewerkt. In 1935, lang na de officiële inhuldiging, was het monument helemaal voltooid.

De noordflank van de Capitoolheuvel die door het wedstrijdreglement als locatie was bestemd, was reeds lang voor het einde van de 19e eeuw volledig bezet door andere gebouwen. Om daar plaats te bieden voor het Vittoriano waren dan ook zware urbanistische ingrepen nodig in hart van Rome. De belangrijkste gebouwen die tussen 1884 en 1899 werden afgebroken zijn:

• de 16e-eeuwse Toren van paus Paulus III die nagenoeg stond op de plaats waar thans het ruiterstandbeeld van Victor Emanuel II staat;
• de brug, eveneens uit de 16e eeuw, die de Toren van Paulus III verbond met het Palazzetto Venezia (op het plan van Giambattista Nolli uit 1748: het vierkante gebouw onder de woorden Piazza Venezia);
• een groot deel van het middeleeuwse franciscaner klooster bij de basiliek van Santa Maria in Aracoeli. De kerk zelf (aangeduid met nummer 917 op het plan van Nolli) bleef daarbij gespaard;
• talrijke woonhuizen.

Niet enkel voor de bouw van het monument, maar ook voor het uitzicht erop moesten oudere gebouwen wijken.

Terwijl het monument oorspronkelijk vooral de gedachtenis van Victor Emanuel II wou eren, werd de toewijding ervan reeds tijdens de bouwwerkzaamheden uitgebreid tot de waarden van het Risorgimento, de beweging die had geleid tot de eenmaking van Italië in 1870 en waarvan Victor Emanuel II een leidende figuur was geweest. Aldus werd het monument ook een van de nationale symbolen van Italië, dat in dit opzicht kon wedijveren met bv. de Brandenburger Tor in Berlijn of de Arc de Triomphe in Parijs. Deze betekenis als nationaal symbool werd nog duidelijker toen in 1906 het idee werd opgevat om in het complex ook een Altaar van het Vaderland te integreren (zie verder), waar tot op heden sommige nationale plechtigheden doorgaan.

Opvallend voor een monument in de stad Rome, die eeuwenlang was bestuurd door de paus en nog overal de sporen draagt van de katholieke overheersing, is de haast volledige afwezigheid van christelijke symbolen op het Vittoriano. Die afwezigheid illustreert duidelijk de breuk met het verleden van de stad en plaatst de autonomie van de jonge Italiaanse staat tegenover de vroegere dominantie van de Kerk. De crypte-kapel van de Onbekende Soldaat (zie verder) is het enige religieuze element in het geheel van het monument, maar is onzichtbaar van buitenaf. Veelzeggend is ook het feit dat de enorme hoogte van het Vittoriano maakt dat de basiliek van Santa Maria in Aracoeli ernaast nog slechts vanuit één richting zichtbaar is, ondanks haar locatie op de top van het Capitool.

Benamingen van het monument

In het Italiaans is de officiële benaming "Monumento a Vittorio Emanuele II", maar vaak wordt het kortweg "il Vittoriano" genoemd. Ook leest men soms "il mole del Vittoriano" waarbij het woord mole betekent: "monumentale constructie van grote omvang en met een vrij zware indruk". Dit kan niet enkel voor het Vittoriano worden gebruikt maar ook voor andere imposante constructies.

Het geheel wordt ook vaak aangeduid als "Altare della Patria" (Altaar van het Vaderland), maar strikt genomen slaat die benaming enkel op het beeld van Dea Roma en het graf van de Onbekende Soldaat die in het Vittoriano zijn geïntegreerd (zie verder).

Gidsen die zich vooral toeleggen op anekdotes herinneren graag aan de smalende bijnamen die het monument wegens van zijn uitzicht heeft gekregen zoals "de bruidstaart", "de typemachine" en "het kunstgebit". Tegenstanders vinden het gebouw immers te kolossaal en niet passen in het historisch centrum van Rome. Bovendien moest voor de bouw ervan een oudere stadswijk worden gesloopt, wat onvermijdelijk leidde tot misnoegen. En het feit dat het Vittoriano in het interbellum sterk was gepromoot door het fascisme en een podium had geboden voor talrijke massamanifestaties, droeg in de decennia nadien allerminst bij tot de appreciatie voor het monument.

Het ruiterstandbeeld (zie foto boven)

In het midden van het tweede terras staat het enorme ruiterstandbeeld van Koning Victor Emanuel II, ontworpen door Enrico Chiarada en Emilio Gallori. Het is 10 meter hoog en 12 meter lang, en weegt 50 ton. Oorspronkelijk was het beeld verguld, maar daarvan zijn nu amper nog sporen te zien.

Voor de vervaardiging werd onder andere omgesmolten brons van enkele kanonnen van het koninklijk leger gebruikt. Het beeld werd gegoten in verschillende onderdelen die afzonderlijk naar hun definitieve plaats werden getransporteerd om daar in 1910 te worden samengesteld. De buik van het paard is zo groot dat in 1910 in de holle ruimte ervan een maaltijd werd genuttigd door 21 personen. Deze feiten zijn te zien op historische foto's die zijn geëxposeerd op het plateau tussen de portiek van het Vittoriano en de basiliek van Santa Maria in Aracoeli, naast de lift.

Op de 12 meter hoge marmeren sokkel van dit ruiterstandbeeld heeft de beeldhouwer Eugenio Maccagnani veertien Italiaanse steden gepersonifieerd, te weten Amalfi, Bologna, Ferrara, Florence, Genua, Mantua, Milaan, Napels, Palermo, Pisa, Ravenna, Turijn, Urbino en Venetië. Elk van deze steden was vóór de Italiaanse eenmaking een onafhankelijke zeemogendheid ofwel de hoofdstad van een zelfstandige staat (republiek, hertogdom, koninkrijk). Door hun plaatsing ondersteunen de vroegere staten de koning van het eengemaakte Italië.

Aan de lange zijde van de sokkel is de toewijding ingehouwen: "A Vittorio Emanuele, Padre della Patria" (vader des vaderlands). Die eretitel heeft hij te danken aan het feit dat hij de eerste koning was van het herenigde Italië. Bij die hereniging was hij ook een van de drijvende krachten, maar zeker niet de enige: minstens even belangrijk was de rol van zijn eerste minister Camillo Benso graaf van Cavour, en van de troepenaanvoerder Giuseppe Garibaldi.

De twee vierspannen

Beide propyleeën dragen een elf meter hoog bronzen beeld van een gevleugelde Victoria (godin van de Overwinning) staande op een strijdwagen die wordt getrokken door een vierspan. Onder het rechter vierspan, op de architraaf van de propyleeën, staan de Latijnse woorden "Civium libertati" (voor de vrijheid van de burgers) en onder het linker vierspan "Patriae unitati" (voor de eenheid van het Vaderland). Deze termen vatten de leidende gedachten van het Risorgimento samen: deze beweging streefde naar bevrijding van de buitenlandse (voornamelijk Oostenrijks-Hongaarse) overheersing, en naar de eenheid van Italië, dat sinds de val van het West-Romeinse rijk in 476 n.C. versnipperd was geraakt in talrijke afzonderlijke staten en pas in 1870 opnieuw een staatkundig geheel vormde.

Voor de propyleeën staan vier bronzen beelden van de gevleugelde godin Victoria, duidelijk naar antiek model. Ze hebben hun verguldsel nog gedeeltelijk bewaard en lijken te zweven op hoge slanke zuilen. Deze godinnen van de overwinning zijn als het ware een wens en een belofte van voorspoed die de nieuwe Italiaanse staat te beurt mag vallen. Deze wens is ten overvloede aangebracht op het monument: in totaal zijn er niet minder dan negentien Victoria-beelden te zien.

Zes standbeelden verpersoonlijken de idealen die de jonge Italiaanse staat zijn burgers voorhield:

• naast het toegangshek: twee vergulde bronzen beeldengroepen: "de Actie" en "het Denken";
• aan de voorzijde van de zijterrassen van het eerste niveau staan vier marmeren beeldengroepen: links de Kracht en de Eendracht; rechts de Opoffering en het Recht. De groep "de Opoffering" stelt de verpersoonlijking van de vrijheid voor, die een sneuvelende soldaat kust.

Door zijn hoge en centrale ligging in Rome heeft men van op het Vittoriano een goed zicht op Rome:

• vanop het eerste en het tweede terras ziet men Piazza Venezia en in het verlengde ervan de Via del Corso tot aan de obelisk op de Piazza del Popolo;
• van op het hoogste zijterras rechts (voor het Vierspan van de Vrijheid): in de richting van de Sint-Pietersbasiliek;
• van op het hoogste zijterras links (voor het Vierspan van de Eenheid): de Via dei Fori Imperiali, de keizerfora, het Colosseum en verderop de beelden op de gevel van de Sint-Jan van Lateranen. Bij helder weer ziet men in de verte ook de Albaanse bergen.
• het dakterras is bereikbaar met een lift die vertrekt aan de achterzijde van de portiek. Van daar geniet men een 360° panoramisch overzicht over de stad en haar omgeving.